Günümüz dünyasında akıllı telefonlarımızdan dizüstü bilgisayarlarımıza, elektrikli bisikletlerden otomobillere kadar neredeyse her teknolojik aletin kalbinde bir batarya yer alıyor. Artan kullanımla birlikte bu bataryaların ömürleri sonunda ne olacağı ve bu bataryaların nasıl yönetileceği giderek daha büyük bir sorun haline geliyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanan “Bataryalar ve Atık Bataryalar Hakkında Yönetmelik Taslağı” tam da bu yaşam döngüsünü düzenleyecek. Kapsamlı batarya yönetmeliği hazırlandı
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile birlikte hazırlanan taslak, bataryaların üretiminden piyasaya arzına, kullanım sürecinden atık haline geldikten sonraki toplanması ve geri dönüşümüne kadar uzanan geniş bir çerçeve çiziyor. Hazırlanan düzenlemenin temel amacı, bataryaların ve atık bataryaların çevre ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini önlemek ve azaltmak, pazarın etkin işleyişine katkı sağlamak ve bataryaların piyasaya arzı veya hizmete sunulması için uyulması gereken sürdürülebilirlik, güvenlik, etiketleme, işaretleme ve bilgilendirme gerekliliklerini belirlemek olarak tanımlanıyor.
Taslak yönetmelik, taşınabilir bataryalar, marş-aydınlatma ve ateşleme bataryaları (SLI), hafif ulaşım araçları bataryaları (LMT), elektrikli araç bataryaları ve endüstriyel bataryalar dahil olmak üzere neredeyse tüm batarya türlerini kapsıyor. Şekli, hacmi, ağırlığı ya da kullanım amacı ne olursa olsun, ürünlere entegre edilen veya entegre edilmek üzere özel olarak tasarlanan bataryalar da düzenleme alanına alınıyor. Ancak askeri amaçlarla kullanılan bazı ekipmanlar ile uzay uygulamaları için tasarlanan bataryalar kapsam dışında bırakılıyor. Yönetmelik taslağına göre bataryalar, piyasaya arz edilmeden önce belirlenen kimyasal kısıtlamalara uymak zorunda olacak. İnsan sağlığı veya çevre açısından kabul edilemez risk taşıyan maddelerin bataryalarda yer alması halinde Avrupa Birliği mevzuatıyla uyumlu şekilde yeni kısıtlamalar devreye alınabilecek. Aynı zamanda taslak, AB batarya mevzuatıyla paralel bir mimari hedefleyerek özellikle elektrikli araçlar, hafif ulaşım araçları ve sabit enerji depolama sistemleri alanında Türkiye’de faaliyet gösteren üretici ve ithalatçıların AB pazarına uyumunu kolaylaştırmayı amaçlıyor.
Karbon ayak izi ve QR kodlu takip dönemi
Elektrikli araç bataryaları, 2 kWh üzeri şarj edilebilir endüstriyel bataryalar ve LMT bataryaları için karbon ayak izi beyanı zorunluluğu getirilmesi de taslağın en kritik unsurları arasında yer alıyor. Her bir batarya modeli ve imalat tesisi için hazırlanacak bu beyanlarda, bataryanın yaşam döngüsü boyunca oluşturduğu karbon salımı ayrıntılı şekilde hesaplanacak. Karbon ayak izi bilgileri, etiketler ve QR kodlar aracılığıyla kamuya açık hale getirilecek.
Taslak, geri dönüştürülmüş içerik kullanımını da zorunlu hale getiriyor. Belirlenen takvim doğrultusunda, endüstriyel bataryalar, elektrikli araç bataryaları ve SLI bataryalarının aktif malzemelerinde kullanılan kobalt, lityum, nikel ve kurşunun belirli oranlarda geri dönüştürülmüş kaynaklardan elde edilmesi gerekecek. Bu oranlar 2030’lu yıllara doğru kademeli olarak artırılacak. Genel kullanım amaçlı taşınabilir bataryalar için performans ve dayanıklılık kriterleri de ilk kez net sınırlarla tanımlanıyor. Bu bataryaların belirlenen elektrokimyasal performans ve dayanıklılık değerlerini karşılaması zorunlu olacak. Şarj edilebilir endüstriyel bataryalar ve elektrikli araç bataryaları için de benzer şekilde minimum performans standartları getiriliyor.
Çıkarılabilir batarya kuralı
Tüketiciyi doğrudan ilgilendiren bir diğer önemli düzenleme ise bataryaların çıkarılabilirliği ve değiştirilebilirliği oluyor. Taşınabilir batarya içeren ürünlerde, bataryaların ürünün kullanım ömrü boyunca nihai kullanıcı tarafından kolayca çıkarılabilir ve değiştirilebilir olması esas alınacak. Özel alet, ısı veya kimyasal çözücü gerektirmeyen işlemler “kolay çıkarılabilirlik” kapsamında değerlendirilecek. Suya dayanıklı veya tıbbi bazı cihazlar için ise güvenlik gerekçesiyle istisnalar tanımlanıyor. Burası, akıllı telefon veya giyilebilir teknoloji üreticileri için bir manevra alanı oalbilir.
Etiketleme ve işaretleme tarafında da kapsamlı yenilikler bulunuyor. Tüm bataryalar, ayrı toplama sembolü, kapasite bilgisi, şarj edilebilirlik durumu ve ağır metal içeriği gibi bilgileri içeren etiketler taşımak zorunda olacak. Kadmiyum ve kurşun içeren bataryalarda bu metallerin kimyasal sembolleri açıkça belirtilecek. Amaç, hem tüketiciyi bilgilendirmek hem de atık bataryaların ayrı toplanmasını kolaylaştırmak.
Sabit batarya enerji depolama sistemleri için ise güvenlik testleri ve teknik dosya zorunluluğu öne çıkıyor. Yangın, patlama ve benzeri risklere karşı yapılan testlerin belgelenmesi, olası tehlikeler için azaltıcı önlemlerin tanımlanması ve bu bilgilerin teknik dosyada yer alması gerekecek.
Genel çerçevesiyle bakıldığında yönetmelik taslağı, Türkiye’de batarya sektörünü AB mevzuatıyla uyumlu, daha şeffaf ve daha sürdürülebilir bir yapıya kavuşturmayı amaçlıyor. Taslağın yürürlüğe girmesiyle birlikte hem üreticiler hem de ithalatçılar için ciddi teknik ve idari yükümlülükler doğacak. Bakanlık web sitesinde yönetmelik taslağını görüşe de açmış durumda.
